|
dr hab. J.Tokarska-Bakir, prof. UW
Antropologia przesądu
Forma zajęć: konwersatorium
Semestr: zimowy
Ilość godzin dla jednej grupy: 30
Forma zaliczenia: egzamin dla studentów w ramach ścieżki 13
Opis przedmiotu
Zajęcia są podzielone na dwa bloki tematyczne, poświęcone praktykom wykluczania czarownic i antyjudaizmowi/antysemityzmowi.
Teoria i praktyka wykluczenia na przykładzie wczesnonowoczesnego europejskiego polowania na czarownice i praktyk czarowskich w społeczenstwach pozaeuropejskich.
Podstawę zajęć stanowi zbiór tekstów o czarostwie w aspekcie porównawczym pod redakcją Elaine G. Breslaw: Witches of the Atlantic World. A Historical Reader and Primary Soucebook, New York University Press, NY 2000. Składa się nań zwięzłe, kilkustronicowe fragmenty klasycznych tekstow źródłowych i komentarzy na temat zjawiska, rozpatrywanego w ujęciu religioznawczym, medyczno-psychologicznym, genderowym i prawnym.
1.1 Chrześcijańska wizja czarownictwa w Europie i Ameryce Północnej (2 zajęcia)
Źródła (fragmenty):
H.Krämer i J.Spenger, Metody diabła
R.Scot, O czarach
M.Hopkins, Odkrycie wiedźm
C.Mather, O wiedźmach i czarostwie
Komentarze:
N.Cohn, Nieistniejące społeczności czarownic
K.Thomas, Ważność antropologii społecznej dla historycznego badania angielskiego czarostwa
C.Langer, Szkockie czarostwo w aspekcie porównawczym
R.Weisman, Czarostwo i purytanie
D.Hall, Świat cudów
1.2 Niechrześcijańskie wizje czarostwa (2-3 zajęcia)
Europejczycy i północnoamerykańscy koloniści
Carlo Ginzburg, Nocne bitwy
N.Cohn, Nocne wiedźmy w wyobraźni ludowej
G.L.Kitteredge, Magiczny wizerunek i inne
R.Godbeer, Wróżenie, leczenie, niszczenie
1.3 Afrykańczycy
Działania afrykańskich czarownic
E.E.Evans-Wentz, Czarostwo wśród Azande
Afroamerykanie
P.D.Morgan, Praktyki i wierzenia magiczne
J.Handler, Świadectwa archeologiczne o czarostwie na Barbados
W. Piersen, Afroamerykańska religia ludowa
Indianie amerykańscy
F.Cervantes, The Indian Response
A.A.Cave, Szamani Indian i czarownice Anglików
1.4 Opętanie
Źródła (fragmenty)
S.Willard, Opętanie Elżbiety Knapp z Groton
C.Mather, Zaczarowne dzieci z Goldwin
Komentarze
J. Klaits, Clasic Accusers
K.Thomas, Possession and Dispossesion
1.5 Gender (3 zajęcia)
Źródła (fragmenty)
H.Krämer i J.Spenger, Dlaczego przede wszystkim niewiasty ulegają przesądom
C.Mather, Postać cnotliwej niewiasty
S.Willard, Dwa kazania o kobietach i diable
Komentarze
N.Cohn, Jak się robi polowanie na czarownice
Mit lepszego statusu protestantek: przypadek czarownic
E.Reis, Diabeł, ciało i dusza kobieca w purytańskiej Nowej Anglii
J.Kamensky, Słowa, wiedźmy i kłopoty
C.Karlsen, Ekonomiczne podłoże czarostwa
C.Larner, Kim były czarownice
1.6 Salem: studium przypadku (4 zajęcia)
Źródła (fragmenty):
Regulacje prawne:
M.Dalton, Urok i czarownica
W.Perkins, Jak rozpoznać wiedźmę
Oskarżone
Protokół przesłuchania Tituby
Protokół przesłuchania Rebeki
Protokół przesłuchania Bridget Bishop
Relacja o wypadkach w Salem
Oskarżyciele
Elisabeth Hubbard przeciwko Titubie
Abigail Hubbard przeciw Titubie i Rebece Nurse
Ann Putnam Jr. przeciw Rebece Nurse
John Hale przeciw Bridget Bishop
Wątpiący
Thomas Brattle, Rojowisko błędów
Pochwała sądu
J.Hale, Tragiczna katastrofa
1.6 Dziedzictwo Salem: Komentarze historyków, lekarzy i psychologów
1.7 Czarostwo słowiańskie: wybrane problemy, źródła, spory terminologiczne. Zbiorcza koncepcja czarów B.Levacka
2. Antyjudaizm-antysemityzm
Zajęcia dotyczą filozoficznych, etnologicznych i psychologicznych aspektów antyjudaizmu i antysemityzmu średniowiecznego i nowożytnoeuropejskiego, w tym szczególnie tzw. legend o krwi (blood-libel, w ich podwójnym aspekcie: oskarżeń o profanację hostii i mordy rytualne) w okresie od wieku XII do czasów współczesnych. Podstawą wizualną są przeźrocza z albumu Heinza Schreckenberga, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press , London 1996. Podstawę tekstową stanowi monografia Léona Poljakowa: The History of Antisemitism, t. I-IV.
2.1 Obraz jako źródło historyczne. Program ikonograficzny. Związek między tekstem i obrazem. Przedstawienia i ich adresaci. Typologie i programy. Przemiany wyobraźni europejskiej a propagandowy użytek z obrazu
P. Burke, Eywitnessing. The Uses of Images as Historical Evidence, Cornell University Press: Ithaca, New York, 2001
eseje historyczne Carla Ginzburga
2.2 Zagadnienia terminologiczne: antyjudaizm czy antysemityzm
G.I. Langmuir, Toward A Definition of of Antisemitism, Univ. of California Press: Berkeley, Los Angeles, 1990
H. Oberman, The Roots of Antisemitism in the Age of Rennaissance and Reformation, Fortress Press: Philadelphia, 1984
R.I. Moore, The Formation of Persecuting Society. Power and Deviance in Western Europe, 950-1250, 1987
R.Chazan, Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism (1997) itd.
B. Netanyahu, The Origins of the Inquisition in Fifteenth Century Spain, “NYRB”, New York, 2001
L. Poliakov, The History of Antisemitism from the Time of Christ to the Court Jews, New York, 1974
prace polskich historyków, posługujących się terminologią antyjudaizm/antysemityzm (wybór fragmentów)
2.3 Żydzi w ikonografii chrześciajańskiej - tematyka i typologia przedstawień (X-XVI w.) – 6 godzin.
a) Religijne:
Eklezja i Synagoga - dysputa dwóch królowych; klęska Synagogi, jej walka przeciw „Barankowi”; jej odejście od krzyża, droga potępienia i śmierci; kulminacja: „żywy Krzyż”
męka Chrystusa a Żydzi
objawienie Ewangelii Żydom
średniowieczny strój żydowski jako atrybut grup i postaci historii świętej: Abraham, Mojżesz, Aaron, prorocy i in.
b) społeczne:
zawody żydowskie: kupcy, handlarze, paserzy, lichwiarze i lekarze
ograniczone prawa i przywileje żydowskie: historia prawa i historia społeczeństwa do końca wieku XIII: (Żydzi pod jurysdykcją cesarza i papieża) - miniatury Sachsenspiegel
c) dwie interpretacje Starego Testamentu w kategoriach Nowego:
I. Przyjazna wizja judaizmu nowotestamentowego:
starotestamentowi prorocy – Żydostwo „asymilowane”
Maria jako Żydówka,
Józef,
apostołowie: Nikodem, Józef z Arymatei jako Żydzi;
Jezus jako Żyd;
koncyliacyjne wizje przyszłości: pogodzenie zwaśnionych, nawrócenie Żydów, wizje „wypełnienia Starego Zakonu”
Żydzi wobec chrześcijańskiej „Dobrej Nowiny”:
dwunastoletni Jezus wśród żydowskich nauczycieli (Łuk 2.41-50): antycypacja roli Jezusa jako nauczyciela Izraela
działalność Jezusa i apostołów wśród Żydów (także Jan Chrzciciel, św. Stefan i in.)
II. Polemiczna wizja judaizmu i jego realizacja ikonograficzna
strój żydowski jako narzędzie krytyczne i polemiczne;
motyw Złotego Cielca, sceny obrzezania i in.:
obrzezanie Jezusa (Łuk 2.21);
wypędzenie kupców ze świątyni (Mat 21.12-17);
Jezus i cudzołożna niewiasta (Jan 8.2-11);
Żydzi chcą ukamienować Jezusa (Jan 8.59);
sprzeciw faryzeuszy; męka Jezusa, apostołów i świętych (w. XI-XIII i XIV-XV, plus kilka przykładów XIX-wiecznych); obrazki dewocyjne (Arma Christi).
Judasz i kapłani; śmierć Judasza.
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press: London, 1996
R. Chazan, Medieval Stereotypes and Modern Antisemitism (1997)
L. Poliakov, The History of Antisemitism from the Time of Christ to the Court Jews, New York, 1974
S. Lipton, The Root of All Evil: Jews, Money and Metaphor in the Bible Moralisee, w: „Medieval Encounters: Jewish, Christian and Muslim Culture in Confluence and Dialogue”, t. 1, nr 3, grudzień 1995, ss. 301-322
2.4 Polemiczna wizja judaizmu według Historiae memorabiles Rudolfa Schlettstadta (1303) – 3 godziny
ikonografia Historiae memorabiles: oskarżenia, wywłaszczenia, pogromy, wygnania, egzekucje
dysputy i dialogi religijne, służące nawracaniu Żydów; przymusowe kazania do Żydów;
misjonarstwo wśród Żydów (i, porównawczo, muzułmanów); „cytadela wiary” oblężonej przez Żydów, heretyków, pogan i demony.
A.Guriewicz, Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku, przeł. Z. Dobrzyniecki, Oficyna Wydawnicza Volumen, Bellona: Warszawa, 1997, ss. 236-244.
R. von Schlettstadt, «Historiae memorabiles«. Zur Dominikanerliteratur und Kulturgeschichtre des 13 Jahrhunderts, hrsg. Von E.Kleischmidt, Koeln 1974.
M. Rubin, Rudolf von Schettstadt OP: reporter of violence, writer on Jews, w: Christ Among the Dominicans in the Medieval World, wyd. K.Emery: Notre Dame, 1997.
2.5 Konflikt teologii Nowego i Starego Testamentu i Przymierza:
a) przed Reformacją (XIII-XV w.)
b) po wystąpieniu Lutra (wiek XVI) i Soborze Trydenckim
H. Oberman, The Roots of Antisemitism in the Age of Rennaissance and Reformation, Fortress Press: Philadelphia, 1984.
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press: London, 1996
2.6 Żydzi w legendzie chrześcijańskiej:
a) odnalezienie krzyża (legenda o św. Helenie)
b) legenda o Teofilu
c) „dzieci Saturna
d) żydowscy ojcowie zabijają swoich ochrzczonych synów
e) Żyd wieczny tułacz
f) dziesięć zaginionych plemin Izraela
g) ‘cudowny poród żydowskiej kobiety’.
A.Guriewicz, Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku, przeł. Z. Dobrzyniecki, Oficyna Wydawnicza Volumen, Bellona: Warszawa, 1997, ss. 236-244.
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press: London, 1996
A.C.Gow, The Red Jews: Antisemitism in an Apocalyptic Age 1200-1600, E.J. Brill: Leiden, New York, Koln, 1995
2.7 Świnia – matka Żydów. Mechanizm inwersji projekcyjnej:
a) motyw Judensau
b) „przysięga żydowska”
c) chrześcijańska wizja judaizmu, żydowskich zwyczajów i życia - „bożek w synagodze”
C. Fabre-Vassas, The Singular Beast: Jews, Christians and the Pig, Columbia University Press: Columbia, New York, 1997
I. Sahar, The Judensau. A Medieval Anti-Jewish Motif and Its History, The Warburg Institute: London, 1974
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press: London, 1996
2.8 Żyd jako kobieta – kobieta jako Żyd. Antysemityzm i rodzaj
W. Johnson, The myth of Jewish male menses, „Journal of Medieval History”, t. 24, nr 3, s. 273-295.
J. Trachtenberg, Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm, przeł. R.Stiller, Uraeus: Gdynia, 1997
J. Tokarska-Bakir, Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd, „Res Publica Nova”, nr 8:2000
2.9 Demonizacja
a) Żydzi i diabeł
b) Żydzi i obraz piekieł
c) Żydzi i Antychryst
J. Trachtenberg, Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm, przeł. R.Stiller, Uraeus: Gdynia, 1997
N. Cohn, Europe Inner Demons. The Demonization of Christians in Medieval Christendom, Univ. of Chicago Press: Chicago, 1973
H. Schreckenberg, The Jews in Christian Art. An Illustrated History, SCM Press: London, 1996
2.10-14. Blood libel – przegląd historii i etnologiczna analiza motywu
S. Buttaroni, S. Musiał SJ, Mord rytualny. Legenda w historii europejskiej, Stow. na rzecz Inicjatyw Kulturalnych: Kraków, Norymberga, Frankfurt, 2003
D. Tollet, Accuser pour convertir. Du bon usage de l’accusation de crime rituel dans la Pologne catholique ŕ l’époque moderne, Paris, 2000
M. Rubin, Gentile Tales, The Narrative Assault on Late Medieval Jews, Yale Univ. Press: New Haven, 1999.
H.Węgrzynek, Czarna legenda Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, Wyd. Bellona: Warszawa 1995
Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVII wieku, DCF: Kielce, 1995
A. Dundes (red.), The Blood Libel Legend. A Casebook in Anti-Semitic Folklore, Univ. of Wisconsin Press: Wisconsin, 1991
|
